Lăn tăn hàng tuần #7: Hiệu ứng bàng quan

Đối với những ai sống ở Hà Nội (và cụ thể hơn, là thành viên của Hanoi Massive trên Facebook) hẳn sẽ rất bất bình vì một bài báo được post tuần trước về việc nhiều cô gái trẻ bị động chạm và lạm dụng tại công viên nước Hồ Tây tháng Tư vừa rồi. Trong hai giờ vào cửa miễn phí, lượng khách đã nhanh chóng tăng vọt và dù cán bộ công viên đã đóng cửa, rất nhiều người vẫn cố vượt rào, leo tường vào trong làm cho công viên quá tải trầm trọng. Một nhóm nam giới (khoảng 70-80 người, theo bài báo trên) tụ tập xung quanh một phụ nữ, trong cảnh tượng dày đặc và hỗn loạn, dìm cô gái dưới nước rồi sàm sỡ. Dù sự kiện đã diễn ra được gần ba tháng, không có một bài báo (tiếng Anh) nào đề cập đến vấn đề này cho đến khi báo Red Wire Time của Singapore đăng bài viết vào Chủ Nhật tuần trước. Kể từ đó, bài báo xuất hiện liên tục trên newsfeed của tôi và thậm chí còn được chia trên khắp thế giới.

treo

Trèo rào vào công viên nước Hồ Tây, ngày 19 tháng 4, 2015 vừa rồi.

Bài báo đã gây ra rất nhiều tranh cãi – bài báo được viết rất thô, hầu như không khách quan và không đưa ra bất kỳ bằng chứng cũng như nhân chứng thuyết phục nào, chưa kể đến sự chậm trễ trong việc đưa tin bằng Tiếng Anh. Phản ứng trên Massive chia đều giữa ghê tởm và kinh dị (“W.T.F. !!”, “thật là kinh khủng”, “thú tính”) đối với những người Việt Nam thì đó lại là “tin tức cũ” và “một chuyện xưa như Trái Đất, bây giờ còn tức giận làm gì?!”. Một số người đặt câu hỏi về tính hợp pháp của bài viết, nhưng nhiều người đã nhanh chóng so sánh nó với những bài báo bằng Tiếng Việt được đăng tải ngay sau khi sự kiện xảy ra (đây, đâyđây). Các kênh phương tiện truyền thông chính thức cũng đưa tin về vụ việc, nhưng chỉ tập trung chủ yếu vào tình trạng quá tải và trèo hàng rào – dù báo Thanh Niên đã hai lần đề cập đến những cáo buộc về tấn công tình dục đối với những phụ nữ đi một mình.
Phản ứng của cán bộ công viên đối với cáo buộc cũng vô cùng đáng lo ngại, lấy lý do chất lượng của bikini quá tồi hiển nhiên dẫn đến bị rách, chứ không phải do bị giằng xé. Nhưng điều khiến tôi buồn nhất là khi đọc được lời kể của một nhân chứng: “Chúng tôi nhìn thấy bạn của mình bị một nhóm nam giới vây quanh, chúng tôi đã khóc và gào to: xin hãy giúp bạn tôi với, ai đó cứu bạn tôi với. Trong khi xung quanh tôi, mọi người còn sử dụng điện thoại để ghi hình và cười như thể họ ở rạp xiếc vậy“.

od

Hàng ngàn người đã ở công viên ngày hôm đó, và mặc dù té nước và “ném” bạn mình xuống nước là hành động phổ biến, nhưng khi có ai đó cầu cứu sự giúp đỡ, hoặc nhìn thấy những bộ bikini bị rách, trầy xước và những phụ nữ đầy nước mắt, MỘT NGƯỜI NÀO ĐÓ nên giúp họ, nhưng không, tất cả các báo cáo đều chỉ ra điều khác.

Hiệu ứng bàng quan là hiệu ứng mà những người có mặt khi 1 sự việc mang tính khẩn cấp và nghiêm trọng xảy ra, nhưng không ai giúp đỡ người trong cuộc. Điều này được có nghĩa là, họ cho rằng không ai cần can thiệp vào sự việc, hoặc “mình không làm thì người khác làm”, họ cảm thấy không nhất thiết phải làm điều gì đó. Ví dụ nổi tiếng nhất là một vụ giết người xảy ra tại New York, Hoa Kỳ, một người phụ nữ bị đâm chết bên ngoài căn hộ của mình trong khi người qua đường không hề can thiệp hay gọi cảnh sát. Các chuyên gia giải thích hiện tượng này là  “khuếch tán trách nhiệm” và “ảnh hưởng xã hội”. Trong khuếch tán trách nhiệm, người xem có nhiều khả năng sẽ can thiệp nếu có ít hoặc không có nhân chứng nào khác, nhưng khi có nhiều, họ giả định người khác sẽ vào cuộc. Ảnh hưởng của xã hội là khi các cá nhân trong một nhóm theo dõi hành vi của những người xung quanh để xác định mình có nên hành động hay không.

Có thể những người ở công viên hôm đó cho rằng a) người khác sẽ vào cuộc, hoặc b) nếu thực sự cần thiết thì ai đó đã can thiệp rồi, và kết quả là, việc sàm sỡ đã diễn ra công khai trước mắt hàng ngàn người. Hầu hết chúng ta sẽ không bao giờ trở thành kẻ hiếp dâm hay nạn nhân của hiếp dâm, nhưng nhiều người trong chúng ta sẽ rơi vào vị trí mà can thiệp có thể ngăn chặn hành vi quấy rối tình dục hoặc bạo lực. Người chứng kiến có sức mạnh hơn bạn tưởng rất nhiều.

Vậy ta phải làm gi? Làm sao chúng ta biết khi nào là thích hợp để can thiệp? Để làm rõ điều này, Giám đốc Trung Tâm Can Thiệp và Phòng Chống Bạo Lực thuộc Đại Học Kentucky, Tiến sĩ Dorothy Edwards đã thành lập tổ chức phi lợi nhuận Green Dot etc, lấy việc giáo dục những người xung quanh về những dấu hiệu cảnh báo, can thiệp và trách nhiệm xã hội mới làm gốc. Mô hình này được áp dụng trên khắp các trường trung học và đại học ở Hoa Kỳ; một nghiên cứu 5 năm của CDC Hoa Kỳ (Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh) cho thấy tình trạng lạm dụng, bạo lực tình dục học đường đã giảm đến 50% ở các trường học thực hiện mô hình kể trên. Tiềm năng là rất lớn!

sdas

Tình trạng này sẽ không dùng lại trừ khi bạn vào cuộc. Vậy “Chấm xanh” (green dot) của bạn là gì?

 

Vậy ta có thể làm gì để giảm thiểu lạm dụng tình dục trong chính cộng đồng của mình mà không phải trải qua khóa học Green Dot? Ở mức độ cơ bản nhất, bạn có thể góp ý thẳng thắn khi ai đó có hành vi hoặc lời nói mang tích chất phân biệt giới tính. Sức mạnh lời nói cũng mang hưởng rất lớn đến quan điểm và tâm lý của chúng ta – làm rõ rằng ngay cả nói đùa về lạm dụng tình dục cũng là không ổn sẽ gửi đến xã hội một thông điệp mạnh mẽ.

Quan tâm đến bạn bè khi đi bar. Rượu làm người ta dễ bị tổn thương và dễ trở thành nạn nhân của quấy rối tình dục – ước tính rằng một nửa số trường hợp tấn công tình dục có liên quan đến ma túy hoặc rượu. Khi nhìn thấy nhiều dấu hiệu nghi ngờ, hãy can thiệp một cách khôn ngoan. Đánh lạc hướng họ! Nói rằng xe máy của họ bị đổ hoặc cảnh sát đang kéo nó đi, đổ thức uống của bạn vào người họ, thuyết phục bạn mình dời đến một địa điểm khác, hoặc chỉ cần bám xung quanh cho đến khi người bạn nghi ngờ chán nản và bỏ đi. Và quan trọng nhất, hãy chắc chắn rằng bạn của bạn về nhà một cách an toàn và không có bất kỳ vị khách không mời nào bám theo.

Và tất nhiên, can thiệp ngay khi mọi việc tiếp tục tiến triển theo chiều hướng xấu. Lạm dụng tình dục không nhất thiết chỉ xảy ra một lần; bạo lực gia đình cũng vô cùng phổ biến ở Việt Nam. Đừng ngại giúp đỡ các nạn nhân hoặc hỏi họ về cảm giác an toàn trong mối quan hệ.

Thông điệp chúng tôi muốn gửi đến bạn ở đây là: nếu bạn nhìn thấy một điều gì đó không đúng, hãy chống lại sự thôi thúc tự nhiên theo hành xử của những người xung quanh và LÀM hết khả năng của mình. Hành động một cách vụng về còn hơn là không làm gì cả. Bạn có thể là một trong rất nhiều người can thiệp (hoàn cảnh lý tưởng), bạn có thể là người duy nhất, nhưng hãy chắc chắn rằng bạn là một tác nhân của sự thay đổi – chúng ta – những người ngoài cuộc, theo lý thuyết có khả năng ngăn chặn một nửa các trường hợp quấy rối tình dục!
Hãy cảnh giác và luôn sẵn sàng hành động. Nhưng trên hết, luôn mặc một bộ áo giáp đến công viên nước.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s